ЖИ және Қазақстандағы заңгер мамандығы: не өзгереді, не өзгермейді
ЖИ қазірдің өзінде нормаларды іздейді, құжаттарды қысқаша баяндайды және жобалар дайындайды. Бірақ қорытындыға қол қоймайды. Қазақстандағы заңгер жұмысында не өзгереді, не бұрынғыдай қалады және «Жасанды интеллект туралы» Заң не дейді — осы туралы төменде.
AdiletAI командасыЖарияланған күні: Соңғы жаңарту: Оқу уақыты: 7 мин
Жасанды интеллект (ЖИ) заңгерді алмастыра ма? Қазақстанда — жоқ, бірақ заң жұмысының қалай бөлінетінін ол қазірдің өзінде өзгертіп жатыр. Іздеудің, құжаттарды талдаудың және құжат жобаларын дайындаудың алғашқы кезеңі бағдарламаға көшеді. Ал кәсіби пайымдау, жауапкершілік және клиентпен қарым-қатынас заңгерде қалады.
Қысқаша
- ЖИ алғашқы өңдеуді жақсы атқарады: норманы табады, құжатты қысқаша баяндайды, шарт талаптарын шығарып алады, құжат жобасын дайындайды, аударады.
- Оның әлсіз тұстары — кәсіби пайымдау, модель көрмеген фактілер, заңнамадағы соңғы өзгерістер және жергілікті практика.
- Қазақстанда дереккөз маңызды: әмбебап чат-бот Ресей Федерациясының нормасымен жауап беруі мүмкін. Акт пен бапты көрсетуді сұраңыз, содан кейін оларды тексеріңіз.
- Жауапкершілік заңгерде қалады. «Жасанды интеллект туралы» Қазақстан Республикасының № 230-VIII Заңы ЖИ жүйесінің меншік иесін, иегерін және пайдаланушысын жүйені бақылауда ұстауға міндеттейді.
- ЖИ-ді кезең-кезеңімен енгізген дұрыс: бірнеше нақты міндет, жазбаша тексеру ережелері, пилот, содан кейін кеңейту.
ЖИ заң жұмысында нені жақсы атқарады
ЖИ ең көп пайданы алғашқы өңдеуде, яғни оқу, табу және сұрыптау кезеңінде береді. Ол сұраққа жауап беретін акт пен бапты табады, шарттың тәуекелді тармақтарын белгілейді, ондаған құжаттан бірдей мәліметтерді жинайды, хаттың немесе талап арыздың алғашқы жобасын дайындайды. Сондай-ақ мәтінді қазақ, орыс және ағылшын тілдері арасында аударады.
Бұл міндеттердің бәрінде нәтижені дереккөзбен салыстыруға болады, сондықтан оларды ЖИ-ге тапсыру орынды. ЖИ мен заңгердің арасындағы шекара әдетте былай өтеді:
| Міндет | ЖИ не атқара алады | Заңгерде не қалады |
|---|---|---|
| Құқықтық зерттеу | Актілер мен баптарды табу, оларды қысқаша баяндау | Фактілерге қай норма қолданылатынын шешу |
| Шартты тексеру | Тәуекелді тармақтарды белгілеу, түзетулер ұсыну | Әр тәуекелді мәмілемен және клиенттің мақсаттарымен салыстырып бағалау |
| Құқықтық тексеру (due diligence) | Көп құжаттан бірдей талаптарды шығарып алу | Табылған мәліметтің мәміле үшін маңызын бағалау |
| Құжат дайындау | Хаттың немесе талап арыздың алғашқы жобасы | Стратегия, баяндау мәнері және түпкілікті мәтін |
| Сот практикасы | Қатысты сот шешімдері мен соттардың ұстанымдарын іріктеу | Істі бағалау және клиентке кеңес беру |
ЖИ қай жерде әлсіз
ЖИ дәл заң жұмысының ең қиын тұстарында ең әлсіз.
- Модель көрмеген фактілер. Шешуші электрондық хат немесе қосымша келісім модельдің алдында болмаса, талдау оны ескермейді. Оның үстіне модель не жетіспейтінін әрдайым айта бермейді.
- Кәсіби пайымдау. Сотқа жүгіну, бітімге келу немесе контрагенттің түзетуін қабылдау туралы шешім клиенттің тәуекелге дайындығына және құжаттарда жоқ мән-жайларға байланысты.
- Соңғы өзгерістер. Модельдің жалпы білімі белгілі бір күнге дейінгі деректермен шектеледі, сондықтан жадынан берілген жауап қолданыстан шыққан редакцияны сипаттауы мүмкін.
- Сеніммен айтылған қателер. Тіл модельдері беделді естілетін, бірақ қате мәтін жаза алады. Олар іс жүзінде басқа нәрсе айтылған баптарға да сілтеме жасауы мүмкін.
Бұл ЖИ-дің пайдасыз екенін білдірмейді: бұл тек тексеру қай жерде қажет екенін көрсетеді.
Қазақстандық дереккөздер неге маңызды
Құқықтық жауаптың сапасы ол сүйенетін норманың дұрыстығына тікелей байланысты. Қазақстан мен Ресей құқығының терминологиясы көп жағынан ұқсас, ал интернеттегі орыс тіліндегі құқықтық материалдардың едәуір бөлігі Ресей Федерациясының құқығына арналған. Сондықтан әмбебап чат-бот орысша қойылған сұраққа ресейлік нормалар бойынша жауап бере салуы оңай.
Мысал ретінде тұрақсыздық айыбын алайық. Қазақстанда соттың оны азайту құқығы Қазақстан Республикасы Азаматтық кодексінің 297-бабында көзделген: егер тұрақсыздық айыбы кредитордың шеккен залалдарымен салыстырғанда тым көп болса, сот борышкердің талабы бойынша оны азайтуға құқылы. Бұл ретте сот борышкердің міндеттемені орындау дәрежесін және борышкер мен кредитордың назар аударуға лайықты мүдделерін ескереді. Ресейдегі ұқсас норма, Ресей Федерациясы Азаматтық кодексінің 333-бабы, басқа өлшемді қолданады: онда айыптың «міндеттемені бұзу салдарына анық сәйкес келмеуі» туралы айтылады. Сонымен қатар ресейлік кодекс кәсіпкер төлейтін шарттық айыпты ерекше жағдайларда ғана азайтуға жол береді. 297-баптың мәтінінде мұндай тұжырым жоқ. Ресейлік бапқа негізделген жауап қазақстандық клиентке оның құқықтық жағдайы туралы бұрыс түсінік беруі мүмкін.
Кез келген ЖИ құралын тексерудің практикалық тәсілі: ол жауап негізделген акт пен бапты көрсете ме және сол мәтінді ашып оқуға бола ма? Дереккөзі жоқ жауап — гипотеза ғана.
AdiletAI Ассистенті дәл осы талапқа сай құрылған. Ол алдымен Қазақстан кодекстері мен заңдарының іріктелген базасынан іздейді және жауап негізделген акт пен бапты, ал редакция күні бар болса, оны да көрсетеді. Базада қажетті норма болмаса, ассистент жадынан жауап бермей, бұл туралы тура айтуға тиіс. База жеткіліксіз болса, ассистент интернеттен іздейді және adilet.zan.kz, gov.kz, akorda.kz, parlam.kz сияқты ресми дереккөздерге басымдық береді. Нәтижелерде басқа сайттар да болуы мүмкін. Ассистент Ресей Федерациясының құқығына емес, Қазақстан құқығына сүйенуге тиіс. Сондай-ақ ол тексеретін заңгерге арналған ескертпеде нені растай алмағанын көрсетуге тиіс. Жауап негізделген дереккөздер төмендегі иллюстрациядағыдай «Дереккөздер» панелінде жинақталады.
Жауапкершілік заңгерде қалады
ЖИ-мен жұмыс істеу кеңес үшін жауапкершілікті заңгерден бағдарламаға ауыстырмайды. ЖИ көмегімен дайындалған меморандумда қате бапқа сілтеме берілсе, бұл қате үшін оған қол қойған заңгер жауап береді. Іс жүзінде бұл үш әдетті білдіреді.
- Қорытынды сүйенетін әр дереккөзді тексеріңіз. Бапты ашып, оны қолданыстағы редакциясында оқыңыз және онда жауапта айтылғанның дәл өзі жазылғанына көз жеткізіңіз.
- Құрал нені көрмегенін біліңіз. Жауап қандай құжаттар мен дереккөздерге негізделгенін сұраңыз.
- Клиент деректерін бақылауда ұстаңыз. Құжаттарыңыз қайда жіберілетінін және нелер бүркемеленетінін біліңіз. AdiletAI платформасында сіз жазған хабарламалардағы жеке сәйкестендіру деректері (ЖСН, БСН, IBAN, телефон нөмірлері, электрондық пошта мекенжайлары, сондай-ақ мүмкіндігінше адам есімдері) ЖИ моделіне жіберілмес бұрын бүркемеленеді, ал жауапта қалпына келтіріледі. Бұл тек сіз жазған хабарламаларға қолданылады: чатқа тіркелген құжаттар, іздеу үшін индекстелген мәтін және сот практикасын талдаудағы іздеу сұраулары бүркемеленбейді. AdiletAI ЖИ модельдері мен іздеу сервистерінің бөгде провайдерлерін пайдаланады; олардың кейбірі деректерді Қазақстаннан тыс жерде өңдейді. Толығырақ — қауіпсіздік бетінде.
Қазақстанның ЖИ туралы заңы не дейді
Қазақстанда ЖИ туралы арнайы заң бар. Негізгі мәліметтер (adilet.zan.kz деректері бойынша):
| Акт | «Жасанды интеллект туралы» Қазақстан Республикасының № 230-VIII Заңы |
|---|---|
| Күні | 2025 жылғы 17 қараша |
| Алғашқы ресми жариялануы | 2025 жылғы 18 қараша |
| Қолданысқа енгізілуі | Алғашқы ресми жарияланған күнінен кейін күнтізбелік алпыс күн өткен соң (31-бап) |
| Өзгерістер | Заңға өзгерістер енгізілген, оның ішінде Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 24 маусымдағы № 326-VIII Заңымен |
| Мәтіні | Қазақ және орыс тілдерінде, ағылшын тіліне ресми емес аудармасы бар |
Заңда заңгерлерге арналған арнайы ережелер жоқ. Ол ЖИ жүйелерін жасайтындарға, олардың меншік иелеріне, иегерлеріне және пайдаланушыларына ортақ жалпы қағидаларды белгілейді. Заңгерлер командасы үшін оның төрт ережесі аса маңызды.
- Бақылау (8-бап). Меншік иесі, иегері және (немесе) пайдаланушы өз рөліне байланысты көлемде ЖИ жүйесінің ұдайы бақылануын қамтамасыз етуге міндетті. ЖИ жүйелерін құрумен және пайдаланумен айналысатын барлық субъектілер өз рөліне қарай осы жүйелердің қызметі мен нәтижелері үшін заңдарда белгіленген жауаптылықта болады.
- Ашықтық (7 және 21-баптар). Пайдаланушыларға ЖИ жүйесін нысаналы түрде пайдалану үшін оның сипаттамалары мен шектеулері туралы толық ақпарат берілуге тиіс. Сонымен қатар пайдаланушылар тауарлардың, жұмыстар мен көрсетілетін қызметтердің ЖИ жүйелері пайдаланыла отырып өндірілгені немесе көрсетілетіні туралы хабардар етілуге тиіс.
- Шешімді адам қабылдайды (17-бап). Дербестігі төмен жүйе деректерді өңдеп, ұсынымдар немесе шешім нұсқаларын қалыптастырады, ал түпкілікті таңдауды және әрекетті әрдайым адам жүзеге асырады.
- Авторлық құқық (23-бап). ЖИ жүйелері пайдаланылып жасалған туындылар олардың жасалуына адам шығармашылық үлес қосқан жағдайда ғана авторлық құқықпен қорғалады.
Бұл ережелер сіздің фирмаңызға немесе департаментіңізге қалай қолданылатынын заңның қолданыстағы редакциясы бойынша өзіңіз талдауыңыз қажет. Мысалы, клиентке оның ісінде ЖИ пайдаланылатыны туралы қалай хабарлау керек деген сұрақ та осындай талдауды талап етеді. Дегенмен бағыт айқын: жүйе адамның бақылауында болады, ал оның нәтижелері үшін адам жауап береді.
Заңгерге қажет дағдылар
Ең маңызды дағдылар техникалық емес. Бұл — жақсы тексерушінің дағдылары.
- Сұрақты нақты қоя білу. Фактілерді баяндап, қай тараптың мүддесін білдіретініңізді және қандай жауап қажет екенін көрсетіңіз.
- Дереккөздерді тексеру. Сілтеме берілген бапты ашу, редакциясын тексеру, көршілес нормаларды оқу. Мұны бөлек қадам ретінде емес, күн сайын жасау керек.
- Құралдың мүмкіндік шегін түсіну. Ол қандай дереккөздерден іздейді және ештеңе таппаса не істейді? Осыны білсеңіз, қай кезде тереңірек іздеу керектігін түсінесіз.
- Бірнеше тілде жұмыс істеу. Қазақстанда шарттар жиі екі тілде жасалады. ЖИ жұмыс аудармасын дайындай алады, ал заңгер әр құқықтық терминнің барлық тілдік нұсқада бірдей мағына беретініне көз жеткізеді.
- Нәтижені түсіндіре білу. Клиенттер мен соттар басып шығарылған мәтінді емес, дәйекті түсіндірмені күтеді. Табылған мәліметті кеңеске айналдыру — бұрынғыдай заңгердің міндеті.
ЖИ‑ді командаға қалай енгізу керек
ЖИ-ді сәтті енгізетін командалар шағын қадамнан және ережелерден бастайды.
- Міндеттерді таңдаңыз. Нәтижесін тексеру оңай екі-үш қайталанатын міндетті алыңыз, мысалы, құқықтық сұрақтарды зерттеу немесе стандартты шарттарды алғашқы тексеру.
- Ережелерді жазбаша айқындаңыз. Нені жүктеуге болады, ЖИ нәтижесін кім тексереді, дереккөздер қалай тексеріледі және клиентке тексерусіз ешқашан не жіберілмейді.
- Нақты істерде пилот өткізіңіз. Шағын топта ЖИ дайындаған алғашқы нұсқаны команданың өз жұмысымен салыстырыңыз. Қай жерде көмектескенін, қай жерде адастырғанын белгілеп отырыңыз.
- Ұстанымдарыңызды жазбаша бекітіңіз. Негізгі талаптар бойынша стандартты ұстанымдар мен команданың құжат стилі бір рет жазылса, оларды адамдар да, құралдар да бірдей қолдана алады. AdiletAI платформасында бұл үшін практика профилі бар: ол қосылу кезінде бапталады, оны Ассистент пен шартты тәуекел тұрғысынан тексеру функциясы қолданады.
- Деректердің қалай өңделетінін тексеріңіз. Деректеріңізді қандай провайдерлер және қай жерде өңдейтінін жеткізушіден сұраңыз. Іске қоспас бұрын ақпараттық қауіпсіздік қызметіңізді тартыңыз.
- Нәтиже берген тәсілді кеңейтіңіз. Тексеру ережелері өзін ақтаған соң, құралдарды көбірек адамға және міндетке қолданыңыз. Заң немесе құрал өзгергенде ережелерді қайта қараңыз.
AdiletAI платформасы жауапты қалай құратынын және оның шектеулері қандай екенін «Қалай жұмыс істейді» бетінен оқыңыз. Командалардың міндеттері туралы — компаниялардың заң департаменттері мен заң фирмаларына арналған сценарийлерде.
Не өзгермейді
Заң жұмысының мәні өзгеріссіз қалады. Клиенттер заңгерге кәсіби пайымдау үшін жүгінеді: оларға өз кеңесі үшін жауап беретін және Қазақстанда істің іс жүзінде қалай жүретінін білетін адам керек. ЖИ сол пайымдау қажет болатын сәтке дейінгі жолды өзгертеді. Бірақ пайымдауды кім жасайтынын өзгертпейді.
Бұл мақала — жалпы ақпарат, заң кеңесі емес. Сондай-ақ жауапкершіліктен бас тарту бетін қараңыз.