ЖИ заң көмекшісі деген не және Қазақстандағы заңгерлер оны қалай пайдаланады

ЖИ заң көмекшісі деген не

ЖИ заң көмекшісі — үлкен тілдік модельді құқықтық дереккөздер бойынша іздеумен ұштастыратын бағдарламалық құрал. Ол құқықтық сұрақтарға жауап береді және заң құжаттарымен жұмыс істейді. Дұрыс құрылған көмекші жадынан жауап бермейді. Алдымен ол қажетті баптарды, шарт тармақтарын немесе сот материалдарын табады, содан кейін жауабын солардың негізінде жазып, әр тұжырымның қайдан алынғанын көрсетеді.

Оны әмбебап чат-боттан ажырататын да осы соңғы қадам. Әмбебап модель орасан көп мәтін оқыған, бірақ Қазақстан Республикасы Салық кодексінің қай редакциясын есте сақтағанын айта алмайды. Оның үстіне ол Ресей құқығына ауытқып кетуі мүмкін, өйткені Ресей Федерациясының кодекстері терминдері мен құрылымы жағынан қазақстандық кодекстерге ұқсас. Заңгер үшін дереккөзін тексеруге болмайтын жауап — қорытынды емес, жорамал ғана.

Ол қандай міндеттерді атқарады

Компаниялардың заң департаменттері мен заң фирмалары ЖИ заң көмекшісіне мәтіні көп, жиі қайталанатын және нәтижесін тексеру оңай жұмыстарды тапсырады:

• Құқықтық зерттеу. «Сот шарт бойынша тұрақсыздық айыбын азайта ала ма?» сияқты сұрақтарға акт пен бапты көрсетіп жауап береді.
• Шарттарды тексеру. Жеткізу, жалдау немесе қызмет көрсету шартын алдын ала қарап шығады: тәуекелді тармақтарды белгілеп, олардан үзінді келтіреді және нені өзгерту керегін ұсынады.
• Өз құжаттарыңыз бойынша сұрақтар. Шарттар, хаттар немесе сканерленген құжаттар топтамасы бойынша сұрақ қойып, жауапты оған негіз болған үзінділермен бірге аласыз.
• Деректерді кестеге жинау. Көп құжаттағы бірдей мәліметтер — тараптар, шарттың бағасы, мерзімі, қолданылатын құқық — бір кестеге жиналады.
• Алғашқы жобалар және аударма. Хаттың немесе талап арыздың алғашқы жобасын, не қазақ, орыс және ағылшын тілдері арасында құрылымы мен сомалары сақталған аударманы дайындайды.

Барлық жағдайда іздеу мен алғашқы жобаны көмекші дайындайды, ал шешімді заңгер қабылдайды. Бұл міндеттердің ешқайсысы кәсіби пайымдау қажеттілігін жоймайды.

Іздеу мен сілтемелер қалай жұмыс істейді

Көптеген ЖИ заң көмекшілері RAG (retrieval-augmented generation) тәсіліне сүйенеді, яғни жауапты табылған дереккөздер негізінде құрастырады. Бұл термин Льюис пен әріптестерінің 2020 жылғы мақаласында пайда болды. Авторлар тілдік модель алдымен сыртқы құжаттар жиынтығынан іздей алса, нақтырақ әрі фактілерге сай жауап беретінін көрсетті. Қарапайым тілмен айтсақ, бұл үш қадамнан тұрады:

1. Іздеу. Көмекші сұрағыңызды өз дереккөздері бойынша іздеу сұрауларына айналдырады: заңнама базасы, сіз тіркеген құжаттар, ал қажет болса, интернеттегі сайттар.
2. Оқу. Ең қатысты үзінділерді, яғни нақты баптарды немесе тармақтарды, сұрағыңызбен бірге тілдік модельге береді.
3. Сілтемесі бар жауап. Модель жауапты сол үзінділер негізінде жазып, пайдаланған дереккөздерін нөмірлейді. Сіз оларды ашып, түпнұсқа мәтінді оқи аласыз.

Төмендегі иллюстрациядағы сұрақты алайық. Жеткізуші жеткізу шартының 7.2-тармағы бойынша әр күнге шектеусіз өсімпұл есептеп отыр, ал сатып алушы соттың оны азайта алатын-алмайтынын сұрайды. Көмекші заңнамадан тұрақсыздық айыбы туралы нормаларды іздеп, ҚР Азаматтық кодексінің 293 және 297-баптарын табады. Сондай-ақ чатқа тіркелген шарттан 7.2-тармақты тауып, жауапты осы үш дереккөзге сүйеніп құрастырады. Жауаптағы тұжырымдар нөмірленген сілтемелермен белгіленген, ал жауап негізделген дереккөздер «Дереккөздер» панелінде жинақталады.

Іздеудің екі пайдасы бар. Біріншіден, жауап тексеруге болатын мәтінге байланады. Екіншіден, құрал модель оқытылған кезде көрмеген материалдармен жұмыс істей алады: соңғы өзгерістермен, сіздің шарттарыңызбен, клиенттің хат-хабарымен. Бірақ іздеу қатенің алдын толық ала алмайды. 2024 жылы Стэнфорд университетінің ғалымдары бастаған топ алдын ала тіркелген зерттеу жүргізді. Зерттеу нәтижесі бойынша LexisNexis пен Thomson Reuters компанияларының RAG негізіндегі құқықтық зерттеу құралдары жағдайлардың 17–33 пайызында бәрібір галлюцинацияға ұрынған, дегенмен әмбебап чат-боттан жақсырақ нәтиже көрсеткен. Авторлар жауап қате болса немесе тұжырымды растамайтын дереккөзге сілтеме жасаса, оны галлюцинация деп есептеген.

Қорытынды қарапайым: сілтеме қай жерден тексеру керегін көрсетеді, бірақ жауаптың дұрыстығына кепілдік бермейді.

ЖИ құралын қалай бағалау керек

Демо ең сәтті жағдайды көрсетеді. Өз сұрақтарыңыз бен құжаттарыңызды алып келіп, бес нәрсені тексеріңіз.

1. Қазақстан заңнамасын қамту. Базада қандай кодекстер мен заңдар бар екенін, олардың қай тілде екенін және жаңа редакциялар қалай қосылатынын сұраңыз. Базада қажетті норма болмаса, құрал не істейтінін анықтаңыз: жақсы көмекші олқылықты жадынан толтырмай, бұл туралы тура айтады. ҚР құқығы мен Ресей құқығы бір-бірінен ерекшеленетін сұрақ қойып, көмекшінің қай елдің кодексіне сілтеме жасайтынын көріңіз.
2. Ашып көруге болатын дереккөздер. Мазмұнды жауаппен бірге ашып оқуға болатын дереккөздер берілуге тиіс. Олардың екі-үшеуін ашып, бапта немесе тармақта жауаптағыдай жазылғанына көз жеткізіңіз. Құрал актіні, бапты және, егер ондай мәлімет болса, редакция күнін көрсете ме, соны тексеріңіз.
3. Деректерді өңдеу және қосалқы өңдеушілер. Деректеріңізді ЖИ модельдері мен іздеу сервистерінің қай провайдерлері өңдейтінін және бұл қай жерде болатынын анықтаңыз. Дербес деректерді трансшекаралық беру қағидаларын «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» ҚР Заңының 16-бабы белгілейді. Сондықтан ақпараттық қауіпсіздік қызметіңізге қосалқы өңдеушілердің (деректерді өңдеуге тартылған үшінші тараптардың) тізімі қажет болады. Жеке сәйкестендіру деректері модельге жеткенге дейін бүркемелене ме, нақты не бүркемеленеді, құжаттар мен чаттарды жоюға бола ма, соны сұраңыз.
4. Тілдер. Қазақстандағы заң жұмысы қазақ және орыс тілдерінде, жиі ағылшын тілінде де жүреді. Сұрақты қай тілде қоюға болатынын, жауаптың қай тілде келетінін, заңнама базасы, құрал дайындайтын есептер мен интерфейс қай тілде екенін бөлек-бөлек тексеріңіз. Бұл тілдер жиі бірдей болмайды.
5. Нәтижені тексеру тәртібі. Заңгерге нәтижені тексеріп, түзету қаншалықты ыңғайлы екенін қараңыз. Құрал қандай іздеу жүргізгенін көрсете ме? Нені тексере алмағанын белгілей ме? Нәтижені қайта термей-ақ өңдеуге бола ма? «Жасанды интеллект туралы» ҚР Заңының 8-бабына сәйкес ЖИ жүйесінің меншік иесі, иегері және пайдаланушысы өз рөліне байланысты көлемде жүйенің ұдайы бақылануын қамтамасыз етуге міндетті. Нәтижесін тексеру оңай құрал командаңызға осы талапты орындауға көмектеседі.

Ескеру керек шектеулер

Кез келген көмекшінің шектеулері бар, ал ЖИ шешімін жеткізуші оларды ашық айтуға тиіс. «Жасанды интеллект туралы» Заңның 7-бабы бойынша пайдаланушыларға ЖИ жүйесінің сипаттамалары мен шектеулері туралы толық ақпарат берілуге тиіс. Іс жүзінде мыналарды ескеріңіз:

• Қателер бәрібір кездеседі. Модель үзіндіні қате түсінуі, екі норманы дұрыс ұштастырмауы немесе тұжырымды толық растамайтын дереккөзге сілтеме жасауы мүмкін.
• Базаның шегі бар. Ешбір базада барлық актілер барлық редакциясымен болмайды. Базаға не кірмейтінін сұраңыз, ал соңғы өзгерістерді adilet.zan.kz сайтындағы ресми мәтінмен салыстырыңыз.
• Фактілерді сіз бересіз. Көмекші сұрағыңыз бен құжаттарыңызда бар нәрсені ғана біледі. Жетіспейтін қосымша немесе айтылмаған мән-жай жауапты өзгертуі мүмкін.
• Іздеу толық тексеру емес. Құжаттардың үлкен топтамасы бойынша қойылған сұрақ ең қатысты үзінділерді табады, бірақ ештеңе назардан тыс қалмағанына кепілдік бермейді. Толық тексеру үшін бір сұрақты құрылымдалған кестеде әр құжатқа жеке қойыңыз.
• Бұл заң кеңесі емес. Нәтиже білікті заңгерге арналған жоба ғана, ал кеңес үшін жауапкершілік заңгерде қалады.

AdiletAI‑да бұл қалай жасалған

AdiletAI — Қазақстандағы компаниялардың заң департаменттері мен заң фирмаларына арналған ЖИ платформасы. Ол Қазақстан Республикасының заңнамасына сілтеме жасай отырып, құқықтық сұрақтарға жауап береді, шарттарды тәуекел тұрғысынан тексереді және құжаттар топтамасын құрылымдалған талдау кестелеріне айналдырады. Платформа қазақ, орыс және ағылшын тілдеріндегі құжаттармен жұмыс істейді. Жоғарыдағы тізім бойынша жағдай мынадай.

• ҚР заңнамасы. Ассистент алдымен Қазақстан кодекстері мен заңдарының іріктелген базасынан іздейді. Ассистент жауап негізделген акт пен бапты, ал редакция күні бар болса, оны да көрсетеді. Базада қажетті норма болмаса, ассистент жадынан жауап бермей, бұл туралы тура айтуға тиіс. База жеткіліксіз болса, ассистент интернеттен іздейді және adilet.zan.kz, gov.kz, akorda.kz, parlam.kz сияқты ресми дереккөздерге басымдық береді. Нәтижелерде басқа сайттар да болуы мүмкін. Ол Ресей Федерациясының құқығына емес, Қазақстан құқығына сүйенуге тиіс.
• Дереккөздер. Сілтеме нөмірлері «Дереккөздер» панелін ашады. Онда дереккөздер «Құжаттар», «Білім базасы» және «Веб» бөлімдеріне топталған. «Орындалу барысы» панелі жауап берілмес бұрын қандай іздеулер жүргізілгенін көрсетеді.
• Деректер. Сіз жазған хабарламалардағы жеке сәйкестендіру деректері (ЖСН, БСН, IBAN, телефон нөмірлері, электрондық пошта мекенжайлары, сондай-ақ мүмкіндігінше адам есімдері) ЖИ моделіне жіберілмес бұрын бүркемеленеді, ал жауапта қалпына келтіріледі. Бұл тек сіз жазған хабарламаларға қолданылады: чатқа тіркелген құжаттар, іздеу үшін индекстелген мәтін және сот практикасын талдаудағы іздеу сұраулары бүркемеленбейді. AdiletAI ЖИ модельдері мен іздеу сервистерінің бөгде провайдерлерін пайдаланады; олардың кейбірі деректерді Қазақстаннан тыс жерде өңдейді. Қосалқы өңдеушілердің өзекті тізімін сұрау бойынша ұсынамыз. Толығырақ ақпарат «Қауіпсіздік» бетінде берілген.
• Тілдер. Сұрақты қазақ, орыс немесе ағылшын тілінде қоя аласыз: жалпы сұрақтарға ассистент сұрақ қойылған тілде жауап береді. Шарттарды тексеру, құжат жобалары, «Салық» режиміндегі жауаптар және сот практикасын талдау әдепкі бойынша орыс тілінде дайындалады. Заңнама базасы да, платформа интерфейсі де орыс тілінде.
• Тексеру. Мазмұнды талдаулар тексеретін заңгерге арналған ескертпеден басталуға тиіс, онда нені тексеру мүмкін болмағаны айтылады. Шартты тәуекел тұрғысынан тексеру кезінде әр тәуекелге негіз болған тармақтан үзінді келтіріледі, ал талдау кестелерінде ұяшық мәліметтері панелі жауап негізделген дереккөз үзінділерін көрсетеді. Нәтижелерді заңгер тексеруге тиіс.

Алғашқы сұрақтан заңгеріңіз тексерген жауапқа дейінгі жол «Қалай жұмыс істейді» бетінде сипатталған. AdiletAI — тәуелсіз компания. Оның Қазақстан Республикасы Әділет министрлігінің «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесіне (adilet.zan.kz) қатысы жоқ.

Дереккөздер

• Lewis P. et al. Retrieval-Augmented Generation for Knowledge-Intensive NLP Tasks. arXiv:2005.11401, 2020.
• Magesh V. et al. Hallucination-Free? Assessing the Reliability of Leading AI Legal Research Tools. arXiv:2405.20362, 2024.
• «Жасанды интеллект туралы» Қазақстан Республикасының 2025 жылғы 17 қарашадағы № 230-VIII Заңы, 7 және 8-баптар.
• «Дербес деректер және оларды қорғау туралы» Қазақстан Республикасының 2013 жылғы 21 мамырдағы № 94-V Заңы, 16-бап.